i.14. Lehenaldiko egitura iragangaitz datibodunak: jatan (v zitzaidan)
Egilea: Ane Odria
Nola aipatu: Odria, Ane. (2022). Lehenaldiko egitura iragangaitz datibodunak: jatan (v zitzaidan). In Bilbao, Kristina, Ane Odria, Ane Berro, Josu Landa & Beatriz Fernández (eds.), Euskara Bariazioan / Basque in Variation (BiV) (3. arg.). UPV/EHU. [Interneten eskuragarri: https://basqueandbeyond.ehu.eus/biv/?o=chapters&id=1&e=52&h=eu].
i. Kasu eta komunztadura
Deskribapena

Euskaraz egitura iragangaitz datibodunetan zit- morfema daukagu lehenaldian.

(1) Bururatu zitzaidan
burura.ptcp (3abs).(izan).appl.1sg.dat.pst

Mendebaleko euskaran eta ekialdeko zenbait hizkeratan, ordea, zit- morfema galdu egiten da (Hualde 2003: 220, 2016; Zuazo 2006: 84-85, 2014: 85, 94, 199, 2017: 29).

(2a) Bururatu jatan
burura.ptcp (3abs).(izan).appl.1sg.dat.pst
(2b) Bururatu zeitan
burura.ptcp (3abs).(izan).appl-1sg.dat.pst
Banaketa dialektala

Adizki iragangaitz datibodunetan lehenaldian zit- morfema ez agertzea mendebaleko euskararen eta euskara zuberotarraren ezaugarria da besteak beste (Zuazo 2014: 119). Jatan eta jakun bezalakoak erabiltzen dira mendebalean eta zeitan eta zeikin gisakoak Zuberoan. Datubaseak erakusten duenez, badira, hala ere, era honetako aditz formak erabiltzen dituzten beste hizkera batzuk ere.

Mendebaleko euskalkiari dagokionez, Zuazok (2014: 94) aipatzen du datibodun inakusatiboetan lehenaldiko adizkietan ez dela zit- morfema erabiltzen. Euskalki honetan, lehenaldiko formak sortzeko orainaldiko adizkiei -(e)n morfema gaineratzen zaie: yatan ‘zitzaidan’, jakon ‘zitzaion’, jakun ‘zitzaigun’. Arabako Lazarragak berak ere zit- gabeko formak erabili zituela gaineratzen du Zuazok (2017: 29).

Ezaugarri morfo-sintaktiko honek mendebaleko eta erdialdeko euskalkiak bereizten dituenez, Deba Ibarreko hizkeretan aurkitzen dugu fenomenoaren muga dialektala. Zuazok (2006: 84-85, 148) dioenez, Deba Ibar gehienak mendebaleko ezaugarriari eusten dio, lehenaldiko formak orainaldikoei -(e)n gehituta osatzen baitira. : jata jatan ‘zitzaidan’, jako jakon ‘zitzaion’. Oraingo honetan ere Debabarrena da salbuespena, Mendaro eta Deba batez ere. Erdialdeko euskalkian bezala, hizkera hauetan zit- morfema erabiltzen da, Ø-rekin alternantzian beti ere –Deba erdialdeko euskalkian kokatzen da, Mendarokoa, berriz, mendebaleko eta erdialdeko euskalkien tarteko hizkera da–. Halaber, mendebaleko eta erdialdeko euskalkien tarteko hizkera izanik, Mutrikun bai zit- eta bai Ø- aurki ditzakegu, lehendabizikoa adinekoen artean entzuten da batez ere, bigarrena, berriz, gazteenen artean. Zuazoren hitzetan (2006: 85), “badirudi, beraz, alderantzizko bidea ibiltzen hasi direla gazteak berriro, eta “zaharrak berri” gertatu direla”, zit- morfemaren erabilera erdialdeko euskalkiaren berrikuntzatzat har baitaiteke (Zuazo 2006: 84). Mutrikukoa bezala, tarteko hizkera da Elgoibarkoa ere, eta Makazagak (2009: 166) dioenez, zit- gabeko jatan, jakon eta jakun bezalako formekin batera agertzen dira zitzatan, zitzakon eta zitzakun bezalakoak erdialdeko hizkeren eraginez. Laburbilduz, fenomenoaren muga dialektalaren isla da Debabarrenean aurkitzen dugun aldakortasuna: mendebaleko euskalkian sartzen den Eibarko hizkeran jatan erabiltzen da, erdialdeko euskalkiko Debako hizkeran zitzaten, eta tarteko hizkeratzat hartzen diren Mendaro, Mutriku eta Elgoibarren biak: zitzatan Mendaron, jatan eta zitzatan Elgoibarren eta, gorago esan bezala, zaten eta zitzaten Mutrikun (Makzaga 2009. 475).

Esan bezala, mendebaleko euskararekin batera euskara zuberotarrean ere ez da zit- morfema erabiltzen iragangaitz datibodunetako lehenaldiko aditz formak osatzeko; orainaldikoei -(e)n gehitzen zaie hemen ere, zéitan ‘zitzaidan’ eta zeión ‘zitzaion’ bezalako adizkiak sortuz (Zuazo 2014: 85).

Mendebaleko eta Zuberoako euskaraz gain, euskara nafarrean ere aipatu izan da zit- gabeko lehenaldiko formen erabilera datibodun iragangaitzetan. Baztango ­hizkeraz ari direla, Salaburu eta Lakarrek (2005: 97), esaterako, eskualde honetan biak agertzen direla aipatzen dute, zit-dun (zitzaiten/zitzaizkiten, zitzaion/zitzaizkion) formak zein zit- gabekoak (zaiten, zaion). Halaber, Goierri eta Tolosalde hegoaldean iragangaitz datibodunen iraganaldia zit- morfemarekin osatzen bada ere, Zegamako hizkeran zit- gabekoak ere jaso izan dira: zitan ‘zitzaidan’, zikon ‘zitzaion’, zikun ‘zitzaigun’, ziten ‘zitzaien’ (Hurtado 2001: 93).

Datu-basearen emaitzak

Mendebaleko hizkeretan baino ez da aurkitzen jatan ‘zitzaidan’ (2a) aditz forma. Honako hauetan, hain zuzen ere: Aramaio, Artea, Bergara, Elgoibar, Gernika, Getxo, Lekeitio, Loiu, Mungia eta Otxandion.

Euskara zuberotarrari lotu izan zaion zeitan (2b) aditz-forma, berriz, euskara nafarrean (Arbizun, Urdiainen eta Arizkunen (Baztan)), nafar-lapurtarrean (Oragarren) eta zuberotarrean (Urdiñarben) lekukotzen da.

Aipamenak

Hualde, José Ignacio. 2016. «On Basque dialects». In Beatriz Fernández and Jon Ortiz de Urbina (eds.), Microparameters in the grammar of Basque. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins. 15-36.

Hurtado, Irene. 2001. Goierriko eta Tolosalde hegoaldeko hizkerak. Lazkao: IX. Gerriko Ikerlan Sariketa.

Makazaga, Jesus Mari. 2009. Elgoibarko euskara. Ph.D. diss., UPV/EHU.

Salaburu, Pello and Maite Lakar. 2005. Baztango mintzoa: gramatika eta hiztegia. Iruñea: Nafarroako Gobernua & Euskaltzaindia.

Zuazo, Koldo. 2006. Deba ibarreko euskara. Dialektologia eta tokiko batua. Badihardugu Euskara Elkartea.

Zuazo, Koldo. 2014. Euskalkiak. Donostia: Elkar.

Zuazo. Koldo. 2017. Mendebaleko euskara. Donostia: Elkar.